Doulami nazywamy zwykle kobiety wspierające przyszłe matki podczas porodu i pomagające przyjść nowemu życiu na świat. Okazuje się jednak, że profesjonalnego i czułego przewodnika potrzebujemy również na drugim biegunie naszej egzystencji. Na styku psychologii, opieki paliatywnej i duchowości narodził się zawód, który w XXI wieku rewolucjonizuje nasze podejście do śmierci. Oto kim jest doula umierania.
Kim jest doula umierania?
Doula umierania, nazywana też towarzyszką w żałobie lub asystentką śmierci, to jedna z najbardziej niezwykłych i jednocześnie najbardziej potrzebnych profesji, jakie pojawiły się w ostatnich latach. Jej zadaniem jest wspieranie osób umierających oraz ich bliskich - emocjonalnie, organizacyjnie i duchowo. Choć w Polsce to wciąż nowość, na świecie zawód ten rozwija się od kilku dekad i staje się częścią szerszego ruchu zmieniającego nasze podejście do śmierci.
Jeszcze kilkanaście lat temu w Polsce o takim zawodzie prawie nikt nie słyszał. Gdyby ktoś powiedział, że jest "doulą umierania", większość ludzi zapewne zrozumiałaby, że chodzi o pomyłkę, bo przecież doula to ta, która wspiera kobiety przy porodzie.
Tymczasem termin "doula" (z greckiego: służąca, towarzyszka) zaczyna obejmować nie tylko początek, lecz także koniec życia. Doula umierania, znana też jako "end of life doula" lub "death doula", to osoba, która pomaga ludziom przejść przez proces umierania i żałoby z godnością, spokojem i poczuciem sensu.
Jak oswoić tabu? Czas wrócić do korzeni
Jeszcze w latach 60. i 70. XX wieku w wielu regionach Polski zmarły naturalnie pozostawał w domu przez trzy dni. Bliscy czuwali przy nim, modlili się, żegnali. Zwyczaj ten, zakorzeniony w tradycji katolickiej i wierzeniach ludowych, pozwalał oswoić się ze stratą. Dziś umieranie przenieśliśmy za zamknięte drzwi szpitali i domów opieki. Zmedykalizowaliśmy proces, który kiedyś był intymnym, domowym rytuałem, oddając go w ręce personelu medycznego.
Jeszcze dwa pokolenia temu śmierć była naturalną częścią życia - ludzie odchodzili w domach, w otoczeniu rodziny, a wiedza o tym, jak wygląda ostatni etap, przekazywana była z pokolenia na pokolenie.
Dziś, gdy umieranie zostało przeniesione do szpitali i zmedykalizowane, straciliśmy tę intymną znajomość procesu. "Ta wiedza prawie zniknęła ze społeczeństwa, bo traktujemy to jako coś, z czym trzeba za wszelką cenę walczyć" - wyjaśnia Anja Franczak. W efekcie zarówno umierający, jak i ich bliscy zostali sami z lękiem i niewiedzą.
Ruch death positive
Paradoks nowoczesności polega na tym, że na fali globalnego ruchu "death positive" (śmierciopozytywnego) musimy na nowo uczyć się tego, co dla naszych dziadków było oczywiste. Ruch ten nie promuje śmierci jako czegoś "super", tylko dąży po prostu do przywrócenia jej obecności w naszej świadomości. Pierwszy program szkoleniowy dla asystentów śmierci ruszył w 2001 roku w Nowym Jorku. Dziś, ćwierć wieku później, ta idea dynamicznie rozwija się w Polsce.
Dlaczego to jest nam tak bardzo potrzebne? Kultura zachodnia obsesyjnie promuje młodość, produktywność i sukces. Śmierć i starość nie pasują do tego kanonu, więc zostały przysłowiowo zmiecione pod dywan. Efekt? Straciliśmy kompetencje związane z towarzyszeniem umierającym.
Ruch death positive uczy nas, że przygotowanie się na własną ostateczność (zarówno psychiczne, jak i formalne, np. spisanie testamentu czy dyspozycji medycznych) paradoksalnie pozwala uwolnić się od ogromnego lęku. Jak mówią osoby zaangażowane w ten projekt: "Zaakceptowanie faktu, że kiedyś umrzesz, to najlepsze, co możesz zrobić, aby zacząć naprawdę i świadomie żyć".
W blasku fleszy i przy łóżku śmierci. Nawet gwiazdy Hollywood uczą się być doulami
Gdy w kwietniu 2026 roku hollywoodzka gwiazda Nicole Kidman ogłosiła, że szkoli się na doulę umierania, w mediach zawrzało i twierdzono, że to plotki. Aktorka, poruszona bolesną i samotną śmiercią swojej matki, wyznała:
"Gdy moja mama odchodziła, byłyśmy z siostrą zajęte pracą i dziećmi. Chciałyśmy się nią opiekować, ale potrzebowałyśmy pomocy. Doula to osoba bezstronna, która może po prostu posiedzieć przy odchodzącym, zapewnić troskę oraz ukojenie".
Śmierć matki naznaczyła także zwycięstwo aktorki na Festiwalu Filmowym w Wenecji. W tym samym czasie, gdy odbierała nagrodę za rolę w "Babygirl", dowiedziała się o odejściu najważniejszej kobiety w jej życiu. "Wróciłam do pokoju, położyłam się do łóżka i byłam kompletnie zdruzgotana" - wspominała na innym spotkaniu.
Kidman nie jest jedyna. W tym samym kierunku idzie nagrodzona Oscarem reżyserka Chloé Zhao.
Reżyserka "Nomadland" i "Eternals" ukończyła pierwszy poziom szkolenia w Wielkiej Brytanii. Jej motywacja była zupełnie inna niż u Kidman, ale równie głęboka. "Przez całe życie bałam się śmierci. Nadal się boję" - wyznała w rozmowie z "New York Timesem".
"I ponieważ tak bardzo się bałam, nie byłam w stanie żyć w pełni. Nie potrafiłam kochać z otwartym sercem". Zhao poszła dalej, analizując korzenie naszego lęku. W jednym z wywiadów mówiła o tym, jak współczesny świat uczynił ze śmierci temat wstydliwy. Odkrycie, że w kulturach tubylczych odchodzenie wciąż jest naturalnym rytuałem, pomogło jej przełamać wewnętrzny opór. Dla niej bycie doulą to walka z paraliżującym strachem i próba odzyskania kontroli nad własną egzystencją.
Pierwszą i być może najbardziej przejmującą historię w tej grupie ma Riley Keough, wnuczka Elvisa Presleya i gwiazda serialu "Daisy Jones and The Six". W 2021 roku, zaledwie osiem miesięcy po samobójczej śmierci swojego brata Benjamina, Keough ogłosiła, że ukończyła szkolenie na death doulę. "Myślę, że tak ważne jest, aby kształcić się w świadomym umieraniu i śmierci, tak jak kształcimy się przy porodzie" - napisała wtedy w mediach społecznościowych. W wywiadzie dla "New York Timesa" wyznała, że pomaganie innym w obliczu straty stało się dla niej formą terapii. "Jeśli mogę pomóc innym, może znajdę sposób, by pomóc sobie" - powiedziała.
Samotność w starzejącym się świecie
Potrzeba ponownego oswojenia odchodzenia to nie tylko kwestia filozofii czy empatycznego podejścia do życia, ale też twardej demografii. Polska starzeje się w zastraszającym tempie. Według danych GUS populacja osób 60+ rośnie nieprzerwanie, stając się jednym z największych wyzwań państwa. Każdego roku w kraju umiera około 400-410 tysięcy osób.
Tymczasem system instytucjonalnej opieki drży w posadach. Choć liczba całodobowych placówek (DPS-ów, prywatnych domów opieki czy ZOL-i) wzrosła do 2325 obiektów, to wciąż kropla w morzu potrzeb. Efekt? Coraz więcej osób będzie spędzać swoje ostatnie dni w domach - często w samotności lub z rodzinami skrajnie przeciążonymi opieką. To gigantyczna przestrzeń dla asystentek śmierci.
Podczas gdy w USA liczba członkiń stowarzyszenia "National End of Life Doula Alliance" urosła z 260 w 2019 roku do 1600 w 2024 roku, nad Wisłą ten zawód dopiero raczkuje. Kamieniem milowym jest tu działalność Instytutu Dobrej Śmierci, który dynamicznie się rozwija, organizując m.in. Kursy Ostatniej Pomocy i warsztaty z pionierkami tego ruchu w Polsce, Anją Franczak i Martą Tarnowską.
W krajach takich jak Niemcy, otwiera się w nowym oknie, Kanada, Holandia, otwiera się w nowym oknie czy Wielka Brytania zawód douli umierania funkcjonuje od ponad 20-25 lat. W Niemczech istnieją nawet instytuty i akademie szkolące w tym kierunku, a osoby wykonujące tę pracę zrzeszone są w związkach zawodowych.
Żaneta Gromek, certyfikowana death doula i promotorka Świadomej Śmierci, na co dzień pracuje w holenderskim hospicjum. Dzieli się tam swoją filozofią: "Praca uczy mnie pokory, tego, że nie zawsze wiem, czego ktoś potrzebuje. Muszę pytać, obserwować, podążać za pacjentem. Uczę się też akceptacji cudzej woli" - mówiła dla serwisu "Hello Zdrowie".


Kim jest i co robi "położna duszy"?
Doula umierania - nazywana też asystentką śmierci czy "położną duszy" ("soul midwife") - nie jest pielęgniarką, psychologiem ani lekarką. Nie podaje leków i nie stawia diagnoz. Jej wsparcie ma charakter niemedyczny i holistyczny.
"Umieranie to jest naturalny proces. To niekoniecznie jest coś, w co musimy bardzo ingerować" - tłumaczy Anja Franczak, jedyna w Polsce dyplomowana doula umierania.
Zakres jej pracy można podzielić na trzy kluczowe etapy.
Wsparcie przed śmiercią. Doula pomaga stworzyć tzw. plan ostatnich dni (odpowiednik planu porodu). Pyta pacjenta: Gdzie chcesz być? Kogo chcesz widzieć? Jakiej muzyki słuchać? Pomaga także w realizacji tzw. "legacy project" - spisywaniu wspomnień, nagrywaniu listów dla wnuków czy porządkowaniu spraw emocjonalnych. Daje przestrzeń na rozmowę o lękach przed bólem i utratą godności, bez dawania fałszywej nadziei i "pocieszania na siłę".
Wsparcie w trakcie odchodzenia. To przede wszystkim fizyczne czuwanie ("vigil sitting") przy łóżku umierającego, trzymanie za rękę i zdejmowanie ciężaru samotności. To także nieoceniona pomoc dla rodziny. Doula tłumaczy bliskim, co dzieje się z ciałem (zmiany oddechu, kolorytu skóry), zdejmując z nich paraliżujący strach przed nieznanym.
"To może być pierwszy raz, kiedy doświadczają śmierci bliskiej osoby. Nigdy wcześniej nie słyszeli zmian w oddechu. Co jest normalne? Kiedy wzywać pomoc? Jestem po to, by zabrać nadmiar myślenia i dodatkowego zmartwienia" - opowiada Kiera, brytyjska położna duszy z ponad 10-letnim stażem.
Wsparcie po śmierci i w żałobie. Asystentka może pomóc rodzinie w organizacji tzw. domowego pogrzebu (w niektórych krajach przepisy pozwalają na zatrzymanie ciała w domu przez pewien czas, jeśli bliscy mają takie życzenie), pomaga napisać mowę pożegnalną, a w kolejnych miesiącach wspiera w przeżywaniu żałoby. Szczególnie trudne bywają święta, rocznice czy urodziny zmarłego - doula może wtedy zaproponować rytuały upamiętniające lub po prostu wysłuchać.
Nowa jakość odchodzenia
Gdzie pracują doule? Wszędzie: w domach prywatnych, hospicjach, szpitalach, a na świecie nawet w więzieniach czy na ulicach (w pracy z osobami bezdomnymi). Coraz częściej ich potencjał dostrzegają też nowoczesne domy pogrzebowe, łącząc logistykę pochówku z opieką emocjonalną. W Wielkiej Brytanii czy Kanadzie zawód ten funkcjonuje od ponad 20 lat, a brytyjski system zdrowia (NHS) testował nawet finansowanie takich usług w ramach programów pilotażowych.
W Polsce usługi douli są zazwyczaj płatne (często według ruchomej skali, by dopasować się do portfela klienta), choć wiele osób działa również wolontaryjnie. Ich rosnąca obecność to znak, że jako społeczeństwo zaczynamy rozumieć jedno: skoro dbamy o to, by przywitać nowe życie w atmosferze miłości i spokoju, dokładnie na taki sam szacunek, czułość i godne traktowanie zasługujemy na samym końcu drogi.


