Przemysław Szubartowicz: Co jest dzisiaj największym problemem Bliskiego Wschodu?
Jarosław Kociszewski: - Wszystko, co wiąże się z konfliktem w Zatoce Perskiej: wojna amerykańsko-irańska i przyklejona do niej wojna w Jemenie z rosnącym udziałem Arabii Saudyjskiej. To kompletna niestabilność, która uniemożliwia normalne funkcjonowanie dużej części państw regionu i przez to ma wpływ na sprawy międzynarodowe.
W Polsce widzimy to na stacjach benzynowych. Co się z tym jeszcze wiąże?
- Niepewność przyszłości. Konflikty militarne to jedno. Ale najważniejsza wiadomość jest taka, że nikt nie wie, jak powinny zostać zakończone i jak do tego doprowadzić, bo gracze nie mają do siebie zaufania. Mniej ważne staje się nawet to, o co dokładnie toczy się spór. Po drodze straciliśmy mechanizmy rozwiązywania konfliktów. To kryzys świata.
Ale to jednak ważne, kto ma jakie cele.
- Iran odczytuje to jako wojnę o przetrwanie, wojnę egzystencjalną. Republika Islamska i jej przywódcy, ale też duża część społeczeństwa, są głęboko przekonani, że sojusz amerykańsko-izraelski chce zniszczyć państwo. W Teheranie Stany Zjednoczone i Izrael traktuje się w pakiecie jako jednego gracza. Skoro stawką jest egzystencja, Iran użyje wszelkich dostępnych środków nacisku, żeby przetrwać.
Stany Zjednoczone walczą w tej chwili o to, żeby się z tej wojny wykaraskać. Trump dał się w nią wpuścić na własne życzenie i w spółce z Netanjahu, a jak widać, nie jest w stanie jej wygrać. Szuka metody wyjścia. Kraje Zatoki Perskiej desperacko usiłują wojnę zakończyć i nie pozwolić Iranowi wzmacniać pozycji, na przykład przez Jemen. Izrael jest z obecnej sytuacji raczej zadowolony. Z jego perspektywy seria wojen z udziałem wrogów, takich jak Iran, działa na korzyść: te kraje słabną, a Iran przyjmuje ogromne ciosy.
Czyli problemem nie jest już to, o co ta wojna się toczy?
- Problemem jest to, że nie ma sposobu, by ją de facto zakończyć. Trump mówi, że chce ją skończyć, bo musi. Po pierwsze dał się wpuścić, po drugie nie wie, jak z tego wyjść.
To po co mu to było?
- Wygląda na to, że po to, że obiecano mu szybkie zwycięstwo. W Izraelu Iran był i jest postrzegany jako główne zagrożenie, także egzystencjalne. Izraelczycy od dłuższego czasu przygotowywali się na konflikt i próbowali doprowadzić do zmiany reżimu. Wydali na to dużo pieniędzy. W Mosadzie powstał specjalny departament z bardzo przyzwoitym budżetem. Ten jeden departament dysponował, a może nadal dysponuje, budżetem trzykrotnie wyższym, niż wszystkie polskie służby specjalne razem wzięte. Eksperci oceniali, że operację da się przeprowadzić pod warunkiem, że będzie szła systematycznie, krok po kroku, nie krócej niż rok. Netanjahu, ignorując oceny własnych ludzi, obiecał Trumpowi zwycięstwo w ciągu kilku dni i zmianę reżimu. Tak opisuje to izraelska prasa i tak oceniają izraelscy eksperci. Trump został zwiedziony i wpuścił się w coś, co miało być szybkim sukcesem.
I teraz obie strony są tam, gdzie być nie chcą.
- Ponoszą koszty. Irańska gospodarka dostaje potężne ciosy i jest w sytuacji naprawdę ciężkiej. Trump dostaje ciosy wewnętrzne, polityczne. Przed nim wybory połówkowe. Generalnie jest słabo. Najlepszą metodą wyjścia byłoby porozumienie. Z grubsza wiadomo, jak powinno wyglądać, bo 17 czerwca taki zarys już powstał. Oznaczał sukces Iranu, ale pozwalał też Amerykanom wyjść z wojny. Porozumienia są jednak uproszczeniem rzeczywistości. Trzeba je interpretować i rozstrzygać szczegóły. W biznesie od tego są sądy arbitrażowe, pośrednicy, mediatorzy. Na poziomie międzynarodowym taką rolę po II wojnie światowej miały pełnić wielkie instytucje, na przykład ONZ, albo mocarstwa, jeśli strony mają do kogoś zaufanie i się podporządkują.
Tymczasem Stany Zjednoczone, choć nie tylko one, systematycznie niszczą zaufanie do prawa międzynarodowego. Regularnie robi to część światowej prawicy, która przekonuje, że liczą się tylko interesy i tylko siła. W międzyczasie same organizacje się zdegenerowały. Po zimnej wojnie wszystkim się wydawało, że ONZ nie będzie już potrzebna, i rzeczywiście przestała funkcjonować jako instancja zdolna domykać wojny.
Gdyby słuchać specjalistów od geopolityki, Trump powinien już wygrać. Ma wszystkie karty, jest silniejszy, odnosi sukces militarny.
- To mowa tzw. szamanów. Oni sądzą, że to gra głębsza, o zmianę układu sił, i że gdzieś jest ukryte dno. Na tym polega geopolityczny szamanizm: rzekomo wtajemniczony ma wgląd w cienie, a zwykły człowiek nie wie, o co chodzi. Tymczasem nie trzeba być szamanem. Wystarczy średnio ogarnięty politolog i teoria gier. Ta sytuacja nazywa się dylematem więźnia. Opisała ją RAND Corporation na początku lat 50. XX w. Chodzi o to, że racjonalnie myślący ludzie często nie podejmują współpracy, choć leży ona w ich wspólnym interesie. Dokładnie wiemy, jak tacy gracze podejmują decyzje. Nie ma w tym żadnej tajemnej wiedzy.
Problem w tym, żeby przerwać układ, w którym racjonalną decyzją jest kontynuacja walki i eskalacja, mimo że lepszym rozwiązaniem jest porozumienie. Potrzebny jest zewnętrzny czynnik, arbiter, który ten dylemat zmieni. To jest funkcja prawa międzynarodowego opartego na wartościach i na organizacjach. Jeżeli ten porządek mamy zdewastowany, a Trump mówi, że nikomu się nie podporządkuje, bo liczy się tylko siła i big stick załatwi wszystko, dobijamy do ściany. Ten sam problem będziemy mieli z Rosją i Ukrainą. Jak w pewnym momencie podpiszą porozumienie, potrzebny będzie ktoś z zewnątrz, akceptowalny dla obu stron, kto rozstrzygnie sprawy sporne. One pojawią się same.
Czyli nakłada się to na erozję dawnej umowy społecznej co do prawa i instytucji. Kiedyś były stabilizatorem, a dzisiaj bezpieczeństwo świata stoi na sile albo na pseudoporozumieniach?
- Raczej niebezpieczeństwo świata. Straciliśmy mechanizmy rozwiązywania konfliktów. Wojny doprowadzone do bezwarunkowej kapitulacji zdarzają się bardzo rzadko. Druga wojna światowa tak się skończyła, ale to wyjątek, nie reguła.
Dzisiaj zamiast wartości liczą się interesy.
- Tylko że te interesy są sprzeczne. Stany Zjednoczone i Iran doszły do granicy użytecznego zastosowania siły. Potrzebny jest element, który wymyka się szamanom geopolityki: zewnętrzny autorytet oparty na ładzie prawnym, na organizacjach, na wartościach, którym zwaśnieni są w stanie się podporządkować. Bez tego zostają sprzeczne interesy i siła, która problemu nie rozwiązuje, bo tworzy kolejne.
A może po wyborach Trump i Netanjahu zakończą ten konflikt albo zmienią go w inną grę? Będzie wiadomo, jaki jest stan politycznych wpływów.
- To bardzo optymistyczna perspektywa. Tyle że Netanjahu może wygrać wybory w Izraelu. Może też nie zająć pierwszego miejsca i nie stracić władzy. Jeśli nie powstanie koalicja, za pół roku bęjdą kolejne wybory, a rządzić będzie premier pełniący obowiązki. Netanjahu pięć razy przeciągał władzę w takich półrocznych okresach, łącznie dwa i pół roku. Dziś bardzo prawdopodobne jest, że nawet jeśli skończy na drugim miejscu, to i tak zostanie. Jeśli opozycyjny Gadi Eisenkot wygra, ale nie utworzy rządu, nadal będzie rządzić Netanjahu. Poza tym zmiana premiera prawdopodobnie nie zmieni izraelskiej polityki zagranicznej, bo wybory nie dotyczą tej kwestii. Jest konsensus, że z Iranem trzeba walczyć. Politycy mówią to wprost. Stamtąd nie przyjdzie sygnał, żeby kończyć tę wojnę.
Trump musiałby jasno przyjąć porażkę, zabrać zabawki i zacząć od nowa. Z dużym prawdopodobieństwem nie zakończy tej wojny, dopóki jest u władzy, czyli do 20 stycznia 2029 roku. Irańczycy są pod rosnącą presją, a państwa Zatoki starają się obniżać nacisk na Ormuz, eksportując ropę innymi drogami. To niewystarczające. Ropa jest tylko jednym z towarów wychodzących z Zatoki. Dochodzą gaz, gotowe paliwa, nawozy i parę innych rzeczy. Alternatywny wywóz samego surowca sprawy nie załatwia.
A jak się ma do tego Rosja, otwiera się w nowym oknie? Mówił pan, że brak instancji rozstrzygającej dotyczy każdego konfliktu. Napaść Putina, wsparcie Chin, próba wsparcia Iranu: czy to składa się w oś?
- Nie. To nie jest oś Moskwa-Pekin-Teheran. Każdy ma własne interesy. Wielokrotnie rozmawiałem z Irańczykami, także z oficjalnych władz ze strony Republiki Islamskiej. Oni w ogóle nie widzą się w roli sojusznika Rosji. Relacja jest partykularna. Rosja chce kupować technologię, oni chętnie sprzedadzą. Rosja ma coś do zaoferowania, oni to przyjmą. Europa byłaby w stanie się z Iranem porozumieć, bo Irańczycy bywają elastyczni. Rosja jest dla nich narzędziem i okazją, z której korzystają, gdy nie mają innej. To samo, z ich perspektywy, dotyczy Chin.
W stosunkach rosyjsko-chińskich mamy natomiast podporządkowanie: Rosja jest młodszym partnerem. Chiny patrzą na Bliski Wschód i na Stany Zjednoczone starą metodą nieprzeszkadzania przeciwnikowi w popełnianiu błędów. Płacą za to cenę gospodarczą, ale widzą mocarstwo, które nie radzi sobie z Iranem. Pozycja Stanów jako supermocarstwa, mimo arsenału nuklearnego, ulega erozji. Okazuje się, że kraj taki jak Iran jest w stanie skutecznie zbombardować amerykańską bazę i świat się nie kończy.
Można usunąć najważniejszych ajatollahów, a na ich miejsce wyrastają nowi.
- Bo państwo było na ciosy przygotowane. Granica gdzieś jest, zapaść gospodarcza w końcu ich dogoni, ale na razie Irańczycy uważają, że te wojny wygrywają, i Amerykanie uważają, że te wojny wygrywają. W takiej sytuacji potrzebny jest ktoś, kto powie: rozumiemy, że obaj uważacie się za zwycięzców, a teraz umawiamy się, że kluczem jest cieśnina Ormuz i że warunki tranzytu będą takie, a nie inne. Jedni i drudzy stukają obcasami, bo jest zewnętrzny autorytet, któremu opłaca się podporządkować. Lepiej to niż tłuc się bez końca. Tego autorytetu nie ma.
Ile jest prawdy w twierdzeniu, że to w gruncie rzeczy wciąż wojna Zachodu i jego wartości z terrorystami i islamizmem?
- To metanarracje, które fantastycznie sprzedają się na poziomie szamanizmu geopolitycznego. Pomijają, że półtora miliarda wyznawców islamu to różne tradycje i różne stawki, a Iran nie jest prozelityczny. Nie chce narzucić swoich wartości Europie. Raczej obawia się, że Zachód chce go zniszczyć, więc musi się bronić. Poza tym jakie wartości Zachodu? Netanjahu, Trump czy Unia Europejska? Może wartością Zachodu jest jednak prawo międzynarodowe i rozwiązywanie konfliktów.
Dawniej mówiło się, że wartością Zachodu jest to, żeby nie było Monachium 1972, 11 września 2001, 7 października 2023, terroru w europejskich stolicach.
- To daleko idące uproszczenia. Tworzą wrażenia i emocje, ale nie tłumaczą tego, co się dzieje, i nie wskazują wyjścia z kryzysu. W dużej mierze są ideologiczne. Tu mówimy o działaniach pragmatycznych. Iran ma jasny priorytet, przetrwanie państwa, i od początku do końca temu ten priorytet podporządkowuje. Czuje się napadnięty i, umówmy się, napadnięty został.
My postrzegamy Iran jako reżim, który zabija i który jest niedemokratyczny.
- To wszystko jest prawda. Iran jest niedemokratycznym, teokratycznym reżimem. Morduje i prześladuje opozycjonistów, nie cofa się przed tym. Tylko że to nie jest zero-jedynkowe. Równocześnie jest to kraj, w którym istnieje mediacja interesów. To nie dyktatura w rodzaju putinizmu czy systemu Łukaszenki, gdzie jeden przywódca podejmuje wszystkie decyzje. Są różne ośrodki władzy, mechanizmy mediacji i sukcesji. Dlatego to się nie wywróciło. Dlatego Izraelczycy zabili prawie 170 przywódców duchowych, politycznych, dyplomatycznych i wojskowych, a kraj funkcjonuje.
Spodziewano się czegoś na zasadzie Wenezueli: zniszczyć głowę, obalić dyktatora, a lud wybierze nową wersję albo zjawi się ktoś gotów do współpracy.
- Tak, a tutaj okazuje się, że to jest wciąż funkcjonujące państwo, z kadrami zdolnymi zastąpić usuniętych. Te kadry zaszachowały świat, zablokowały cieśninę Ormuz i spowodowały wojnę gospodarczą, z której nikt nie umie wyjść.
Co dalej?
- W tej chwili do odwołania trwać będzie obecna sytuacja: okresy względnego uspokojenia przeplatane eskalacją, która niczego nie załatwia. Żywe jest przeświadczenie, że jeszcze jedna operacja, jeszcze jedna fala nalotów, jeszcze jedna pogróżka zniszczenia cywilizacji i druga strona się załamie. To nie następuje. Wszyscy są w pacie, a warunki się pogarszają. Iran jest w coraz gorszej sytuacji. Kraje arabskie próbują omijać Ormuz, ale umiarkowanie im się to udaje. Saudyjski rurociąg Wschód-Zachód można co dwa tygodnie zablokować albo wysadzić. Alternatywy pokrywają tylko część ropy i surowców, które powinny płynąć przez Zatokę.
Zmiana przywództwa w Stanach Zjednoczonych mogłaby to zmienić?
- Nie sądzę, by cokolwiek zmieniły w tej sprawie wybory połówkowe. Bardziej prawdopodobne, że dopiero wybory w listopadzie 2028 roku doprowadzą do sytuacji, w której nowy prezydent powie, że wszystko, co robił Trump, to okres błędów i wypaczeń.
Pytanie, czy ruch MAGA przetrwa i czy wygra demokrata.
- Wystarczy ktokolwiek, kto powie, że kosztuje nas to już wystarczająco dużo, i wskaże kozła ofiarnego w osobie byłego prezydenta. Vance, który swego czasu uważał Trumpa za wcielenie Hitlera, zdążył obrócić się o 180 stopni. Dlaczego miałby się nie obrócić znowu? Jeśli wygra, może mu się bardziej kalkulować ogłoszenie, że problemem był Trump, że America First wymaga zakończenia wojny niepotrzebnej od początku i że zabieramy zabawki. Może też wykonać gest Kissingera i polecieć do Teheranu się dogadywać. Różne rzeczy się działy. To jednak za dwa lata. Do tego czasu chaos może trwać.
A wersja, że Chiny muszą coś zrobić z Tajwanem, wtedy Putin ruszy na nowy podbój, a Ameryka będzie zajęta innymi sprawami? To też szamanizm geopolityczny?
- Zdecydowanie. Chiny oczywiście patrzą, co się dzieje. Nie jest jednak powiedziane, że każda gra wpływów wymaga siły militarnej. Może być tak, że Amerykanie skompromitują się na tyle, iż Chińczycy w którymś momencie zaczną dogadywać się z Tajwanem. Dziś brzmi to niewiarygodnie. Ale wiele niewiarygodnych rzeczy już się dzieje.
Europa ma w tym coś do powiedzenia?
- W tej chwili nie. Do bliskowschodniego kotła nie ma narzędzi. Mogłaby być brokerem, pośrednikiem. Nie dlatego, że bardziej niż inni wierzy w wartości. Chodzi o mechanikę rozwiązywania konfliktów. Arbiter jest potrzebny tam, gdzie nie ma jednego, jednoznacznego zwycięzcy. To nie kwestia wiary, tylko racjonalnego podejścia do rzeczywistości. Europa jest do zaakceptowania przez Irańczyków. W Stanach musi jednak być prezydent, który zaakceptuje sam mechanizm i pośrednika, a nie taki, który co dwie godziny zmienia zdanie i sądzi, że sam rozwali wszystko oraz sam wszystko zbuduje. Gorzej, jeśli uzna, że organizacje międzynarodowe i państwa w ogóle nie mają sensu, że nie należy ich słuchać i że wolno działać wyłącznie własnym interesem, nie państwowym, lecz sektorowym. Jest ryzyko, że Trump myśli nie interesem Stanów Zjednoczonych, tylko interesem sektorów. To ślepy zaułek. Rozwala systemy, które służyły rozwiązywaniu konfliktów, i konfliktów nie kończy, tylko je utrwala.
Czyli świat to beczka prochu.
- Zawsze nią był. Po wojnach światowych wymyśliliśmy patent, jak ten lont trzymać pod kontrolą. Po zimnej wojnie wydawało się, że nikt go już nie podpali. Tymczasem znowu zaczyna się palić, a tych mechanizmów nie ma. Powtórzę: mniej ważne jest, o co toczy się konflikt, bo dawno straciliśmy sposób, żeby go skończyć.
