Liberalne państwo światopoglądowe to pojęcie dość szerokie. Co do zasady oznacza, że instytucje państwowe nie powinny przyjmować żadnej oficjalnej ideologii, ingerować w sprawy wewnętrzne religii oraz że powinno chronić prawo jednostki do wyrażania swoich poglądów oraz prawo do prywatności. Ramę moralności w takim państwie wyznaczają tzw. wartości ogólnoludzkie, wyrażone, chociażby w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ w 1948 roku.
Aspekt tzw. wartości ogólnoludzkich pokazuje jednak, że owa neutralność nie jest rzeczywistą neutralnością. Jest to raczej sprytny zabieg językowy mający uczynić z wartości wypracowanych na Zachodzie obiektywny, wręcz naukowy punkt odniesienia. Nie chcę się tu jednak szeroko rozpisywać na temat meandrów liberalizmu jako takiego. Dobrą robotę zrobiło w tym punkcie w ostatnim czasie środowisko Klubu Jagiellońskiego, wydając kolejny numer czasopisma idei "Pressje" - jednego z najciekawszych intelektualnych czasopism po konserwatywnej stronie debaty - zatytułowany "Liberalizm marnotrawny".
Chciałbym zwrócić uwagę na jeden aspekt. Na potrzebę modyfikacji tak rozumianej neutralności światopoglądowej. Na pewnym etapie historii miała swoje daleko idące uzasadnienie. Wiek XX został mocno przeorany przez wielkie ideologie totalitarne ostatnie. Czas powojenny nie potrzebował odgórnie narzucanej moralności. Potrzebował stabilności, czasu na gospodarczą odbudowę, a przede wszystkim mocnego osadzenia godności każdego człowieka w prawie
Dziś jednak mamy sytuację nieco inną. Europa mierzy się dziś z naprawdę poważnymi problemami. Żaden kraj UE nie ma poziomu dzietności, który zapewniałby zastępowalność pokoleń (największa dzietność ma Bułgaria -1,72 dziecka na kobietę; wskaźnik zastępowalności pokoleń wynosi 2,1). W krajach OECD liczba kobiet i mężczyzn z wieku 18-29 lat, którzy nie pozostają w żadnym związku, stale rośnie (w Polsce jest aż 44%). Rośnie liczba diagnoz różnego rodzaju zaburzeń psychicznych wśród młodzieży. Powód? Upowszechnienie się nowych technologii.
I tak okazuje się, że jeżeli to nie wspólnota polityczna narzuca określony model dobrego życia, robią to za nią wielkie korporacje i rynek. Neutralność światopoglądowa pomija bowiem fakt, że człowiek jest istotą, która wzorce zachowań naśladuje na bazie otaczającej jej kultury. Nie jest zupełnie wolną jednostką, która zawsze wybiera zgodnie ze swoimi preferencjami i z rozpoznanym przez siebie dobrym. Nie, jeżeli sytuacja społeczna, ekonomiczna czy kulturowa sprzyja wyborom szkodliwym, człowiek często takie wybory podejmie.
Przykłady? Weźmy chociażby Tindera, najsłynniejszej aplikacji randkowej na świecie. Odpowiedzialnym z aplikację nie zależy na tym, by użytkownik "odnalazł swoją drugą połówkę". Przecież to prowadziłoby ostatecznie do odinstalowania aplikacji. Chodzi raczej o to, by sprawić, że użytkownik będzie jak najdłużej z niej korzystał. I tak wpada się w pułapkę zastawioną infrastrukturę współczesnych mediów społecznościowych. Młody mężczyzna czy młoda kobieta chciałby/chciałaby być w związku, lecz algorytm kieruje go/ją ku samotności.
Najmocniej jednak problemy neutralności światopoglądowej widać na bazie wspomnianego kryzysu demograficznego, który prędzej czy później brutalnie odbije się na społeczeństwach Zachodu - bądź to przez krach systemu emerytalnego, bądź, pogorszeniem warunków życia czy też przez daleko idącą zmianę struktury etnicznej społeczeństw wraz z wynikłymi z tego powodu napięciami. Państwo do tej pory bało się wyraźnie różnicować podejście np. do osób posiadających potomstwo i tych, którzy ich dobrowolnie nie posiadają. Zależy więc zadać pytanie, czy tak rozumiana światopoglądowa neutralność państwa jest czymś, co zwyczajnie nie przystaje do wyzwań epoki obecnej.
Nie będzie rozwoju bez moralności
Konieczność "aksjologicznego interwencjonizmu państwa" bardzo trafnie opisał dr Konstanty Pilawa, wiceprezes Klubu Jagiellońskiego, na łamach wspomnianego numeru "Pressji". Pokazuje on, za niemieckim ekonomistą Franciszkiem Listem, że redukowanie współczesnych dyskusji o rozwoju gospodarczym krajów Europy Zachodniej - w tym Polski - do kwestii czysto ekonomicznych jest błędem. Nie ma bowiem rozwoju gospodarczego bez wspólnoty, zaś wspólnoty bez wspólnej moralności.
"Dziś państwo liberalne udaje, że jest neutralne. Nie mówi, co jest dobre. Wzbrania się przed narzucaniem określonej wizji dobrego życia. Problem w tym, że udawana neutralność przestała dziś wystarczać. Jeśli państwo nie robi dziś nic, to przestrzeń społeczną kształtują rynek, technologie, algorytmy i ideologie, które niewiele mają wspólnego z polskim habitusem narodowym. One zaś jak najbardziej mają swoją moralność, która sprawia, że ze społeczeństwa przeobrażamy się powoli w bandę zbójców" - podkreśla dobitnie Pilawa. J
Jednym z najgłośniejszych myślicieli politycznych, którzy postulują, by państwo promowało określoną moralność jest amerykański prawnik i filozof polityczny Adrian Vermeule. W książce Common Good Constitutionalism ów autor przekonuje, że prawo zawsze realizuje jakąś wizję dobra wspólnego. Każde prawo i tak kogoś wychowuje, zatem powinniśmy zrezygnować z udawanej neutralności państwa. Każda instytucja promuje jakiś styl życia. Każda decyzja państwa wzmacnia jedne wartości, a osłabia drugie. Zamiast udawać neutralność, państwo powinno świadomie wspierać te decyzje jednostek i społeczności, który działają pozytywnie na rzecz dobra wspólnego.
Jak pisze Pilawa: "Oznacza to odwrócenie kilku kluczowych intuicji, które dziś wydają nam się oczywiste i bezalternatywne. Po pierwsze, indywidualna wolność nie jest najwyższą wartością. Jest podporządkowana dobru wspólnemu. Jeśli jakieś zachowania niszczą wspólnotę, państwo ma prawo je ograniczać. Po drugie, prawo ma wychowywać. Nie tylko chronić jednostkę, ale kształtować cnoty społeczne: stabilność, odpowiedzialność i porządek.
Po trzecie, państwo ma prawo ingerować w sferę moralną. Nie dlatego, żeby kontrolować ludzi, ale dlatego, że brak takiej ingerencji oznacza oddanie tej przestrzeni rynkowi, technologiom i najbardziej przebojowym ideologiom. Neutralność jest fikcją, a liberalizm mógł działać w warunkach w miarę wspólnego moralnego korzenia zachodnich społeczeństw. Dziś zamiast tego korzenia coraz częściej oglądamy przejawy dekadencji".
Sfery, które wymagają państwowego interwencjonizmu
Dobrze, zatem gdzie konkretnie dziś państwo miałoby interweniować i w ten sposób jasno sugerować co jest dobre, a co złe? Dobrym przykładem jest tu kwestia pornografii. Do tej pory traktowano je jako tolerowaną rozrywkę. Chcesz - korzystasz; nie chcesz - nie korzystasz. To fikcja. Pornografia jest przemysłem, który uzależnia, niszczy relacje, wpływa negatywnie na dzietność i zmienia sposób, w jaki młodzi ludzie wchodzą w życie seksualne.
Według dostępnych danych w maju 2023 roku 7,49 mln mężczyzn w Polsce (52,29 proc. wszystkich panów korzystających z internetu) odwiedziło strony pornograficzne - każdy spędził tam średnio 2 godziny, 32 minuty i 39 sekund. Co jest jeszcze bardziej niepokojące, to fakt, że spośród wszystkich korzystających w tym okresie ze stron pornograficznych, 1,47 mln stanowiły osoby w przedziale wiekowym 7-17 lat.
Masowa popularność tego typu stosunkowo nowych rozrywek idzie w parze z falą samotności wśród młodych dorosłych, zanikiem relacji romantycznych, a co za tym idzie - wielkiego kryzysu demograficznego. Prof. Mateusz Gola zwraca uwagę, że intensywne oglądanie pornografii u mężczyzn obniża motywację do inicjowania związku i koreluje z mniejszym zadowoleniem z seksu partnerskiego, co ekspert szerzej opisuje w książce "Gdy porno przestaje być sexy".
Dlatego w Klubie Jagiellońskim już jakiś czas temu pojawiła się propozycja podatku od pornografii. Tak jak opodatkowaliśmy alkohol czy papierosy, tak samo powinniśmy traktować przemysł, który negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne, demografię i strukturę społeczną.
"Rozsądnym rozwiązaniem wydaje się model, w którym po prostu obłożylibyśmy usługę dostępu do internetu dodatkowym, odczuwalnym dla konsumenta podatkiem, jeżeli dostawca świadczy usługę w sposób umożliwiający odwiedzanie stron pornograficznych. Ważne, by opodatkowanie to było na tyle wysokie, by realnie zachęcało zarówno konsumentów, jak i dostawców internetu do oferowania i wybierania tańszych pakietów.
W efekcie w interesie dostawców internetu - sieci kablowych, telefonii komórkowej etc. - będzie oferować zróżnicowane cenowo pakiety usług internetowych, gdzie opcja «bez pornografii» będzie dużo korzystniejsza cenowo. Co równie ważne, obowiązek skutecznego rozpoznawania stron internetowych oferujących pornografię przerzucony zostanie na operatorów".
Drugi przykład: media antyspołecznościowe i smartfony. To nie są neutralne narzędzia komunikacji, ale systemy projektowane tak, żeby maksymalizować czas w nich spędzany. Kraść uwagę i dane wrażliwe, a także powodować uzależnienie. Efekt widzimy już dziś: spadek koncentracji, epidemia chorób psychicznych wśród młodzieży, osłabienie więzi społecznych.
Jean Twenge i Jonathan Haidt, amerykańscy psycholodzy społeczni i socjolodzy, pokazują, że gwałtowny wzrost zachorowań na depresję i zaburzenia lękowe wśród Pokolenia Z - a więc ludzi urodzonych po 1995 roku - koreluje z rozpowszechnieniem się smartfona. Twenge wnikliwie analizując dane oraz sprawdzając nakładanie się na siebie różnorakich społecznych zjawisk, stwierdziła, że to nie kryzys rodziny czy kryzys ekonomiczny jest głównym motorem pogorszenia się zdrowia psychicznego wśród pokolenia Z, lecz upowszechnienie się smartfonów!
"Dziś nuda zabijana jest przez setki bodźców, które są dostępne na wyciągnięcie ręki. Technologia stanowi więc swojego rodzaju ersatz. Problem w tym, że nie daje tego, co można uzyskać w bezpośrednim kontakcie z człowiekiem. W pewnym sensie więc oszukuje nastolatków. Izoluje ich, a to prowadzi do depresji. Ludzie potrzebują bezpośredniego kontaktu z drugim człowiekiem dla zachowania dobrej kondycji psychicznej" - mówiła Jean Twenge w rozmowie dla Klubu Jagiellońskiego.
Dlatego należy jak najbardziej pochwalić decyzję Ministerstwa Edukacji Narodowej o zakazie używania smartfonów w szkołach. Jest to krok w dobrą stronę, w duchu postulowanego przez Klub Jagielloński "interwencjonizmu aksjologicznego", pozwalający nie tylko chronić dzieci przed negatywnymi skutkami psychicznymi powszechnej "smartfonozy", ale także być może narzędziem wspomagający przez zahamowaniem dalszego spadku kompetencji poznawczych.
Trzeci przykład: polityka prorodzinna. Jeśli społeczeństwo się nie reprodukuje, to wszystkie inne polityki tracą sens. To oznacza zmianę sposobu myślenia. Jest to wyzwanie na tyle kluczowe, że każdą reformę państwa należałoby ocenić, zadając jedno podstawowe pytanie: czy zwiększa stabilność rodzin i dzietność? Jeśli nie, to znaczy, że coś z nią jest fundamentalnie nie tak?
Zwiększenie świadczeń dla młodych matek, żeby dziecko na studiach nie było obciążeniem, ale realnie najlepszym czasem na macierzyństwo młodych kobiet. Ograniczenie niestabilnych form zatrudnienia, które opóźniają decyzję o dzieciach. W Polsce nawet młode prawniczki najczęściej pracują na B2B, ponieważ szef kancelarii nie chce zaproponować im umowy o pracę.
Klub Jagielloński postuluje również, aby zamiast 800+ dać 200 000+ wsparcia dla rodzin, co mogłoby stanowić pomoc w uzbieraniu wkładu własnego na mieszkanie. Jeżeli w perspektywie dekad będziemy wymierać, to jaki jest sens myśleć o reformowaniu państwa, którego nie będzie komu zamieszkiwać? Nie przymus czy zakazy. Chodzi o tworzenie instytucji, bodźców, warunków które stabilizują relacje, zamiast je osłabiać.
To nie jest tylko zbiór wyłącznie konserwatywnych postulatów obyczajowych. To nie jest kolejny rozdział wojny kulturowej. To próba odpowiedzi na bardzo konkretne pytanie: czy państwo ma biernie obserwować procesy, które rozbijają wspólnotę, co ostatecznie i tak uderzy w jednostkę, czy ma aktywnie próbować je korygować? Odpowiedź na to pytanie pozostawiam czytelnikom.