Historia Zamku w Malborku sięga końca XIII wieku. W 1274 roku Zakon Krzyżacki rozpoczął budowę twierdzy, która początkowo miała pełnić funkcję jednej z wielu warowni na podbijanych terenach pogańskich Prus. Szybko jednak okazało się, że miejsce to ma ogromny potencjał strategiczny. Położenie nad rzeką Nogat umożliwiało kontrolę szlaków handlowych i transportowych, a równinny teren sprzyjał rozbudowie.
W 1309 roku zapadła decyzja, która na zawsze zmieniła znaczenie Malborka - właśnie tu przeniesiono stolicę państwa zakonnego. Od tego momentu zamek stał się centrum władzy, administracji i dyplomacji Zakonu Krzyżackiego. Sam Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie powstał pod koniec XII wieku w Palestynie w czasach III Wyprawy Krzyżowej. Założyli go niemieccy kupcy - głównie z Bremy i Lubeki - jako zakon szpitalny. Z początku był on bractwem zajmującym się pomocą rannym i umierającym chrześcijanom. Z czasem przeobraził się w zakon rycerski, który miał chronić chrześcijańskich pielgrzymów w Ziemi Świętej i walczyć z poganami. Nadano mu regułę podobną do tej Joannitów i Templariuszy. Tam też - w mieście Akkon (w dzisiejszym Izraelu) - mieściła się rezydencja wielkiego mistrza.
Kiedy jednak pod koniec XIII wieku chrześcijanie utracili Palestynę - zakon przeniósł swoją siedzibę do Wenecji. Zanim Krzyżacy trafili do Malborka - pojawili się jeszcze na Węgrzech. Tamtejszy król Andrzej II zaprosił ich do siebie, by pomogli mu walczyć z Połowcami. Niemieccy rycerze zaczęli z czasem zakładać na podbitych ziemiach coś na kształt własnego państewka. Czujny władca Siedmiogrodu po kilkunastu latach przegnał rosnących w siłę Krzyżaków. Z ich pomocy zdecydował się skorzystać Konrad I Mazowiecki. W roku 1226 sprowadził Krzyżaków na ziemię chełmińską oraz ziemię michałowską. Książę chciał w ten sposób zapewnić obronę posiadłości piastowskich przed pogańskimi Prusami. Zakon dokonał ich podboju i chrystianizacji, opanował militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii, tworząc z tych ziem własne państwo i anektując niektóre tereny Polski i Litwy.
Po sprowadzeniu przez Konrada Mazowieckiego, walczący z Prusami Krzyżacy budowali początkowo grody drewniano-ziemne. Zamki murowane zaczęto wznosić dopiero w drugiej połowie XIII wieku. W ciągu kilkudziesięciu lat na terenie państwa zakonnego powstało około 120 zamków z kamienia i cegły. Jednym z nich był Malbork. Najwspanialsza ze wszystkich budowli. Najpierw powstały najstarsze jego części: Zamek Wysoki oraz przedzamcze z zabudową gospodarczą w miejscu, gdzie dziś stoi Zamek Średni. Po wyborze Malborka na siedzibę wielkiego mistrza zdecydowano o przebudowie założenia. Przybyło braci zakonnych, a miejsce zyskało na znaczeniu. Rozbudowano zatem Zamek Wysoki, na którym mogło teraz mieszkać nawet 50 zakonników, a na terenie zamku średniego powstał pałac Wielkich Mistrzów, Wielki Refektarz oraz skrzydło mieszczące szpital i część przeznaczoną dla gości.
To, co czyni malborski zamek wyjątkowym - to materiał z jakiego został zbudowany. W regionie brakowało naturalnego kamienia, dlatego Krzyżacy postawili na cegłę wypalaną z gliny. Materiał ten pozwolił na tworzenie skomplikowanych detali architektonicznych, wysokich murów i potężnych wież. Cały kompleks składał się ostatecznie z trzech głównych części: Zamku Wysokiego, gdzie mieścił się klasztor i duchowe centrum zakonu, Zamku Średniego - siedziby wielkich mistrzów i administracji, oraz Zamku Niskiego - który stanowił zaplecze gospodarcze i militarne. Zamek otoczono dwoma pierścieniami murów. Ten system obronny, wraz z fosami, bramami, basztami i mostami zwodzonymi czynił go jednym z najbezpieczniejszych miejsc w średniowiecznej Europie. Zamek był przygotowany na długotrwałe oblężenia - posiadał własne magazyny żywności, studnie, piekarnie i warsztaty. Był twierdzą nie do zdobycia. Do czasu.
Mimo swojej potęgi, Krzyżacy ostatecznie utracili Malbork. Ale dopiero kilkadziesiąt lat po bitwie pod Grunwaldem. Zaraz po przegranej z wojskami polsko-litewskimi pod wodzą Władysława Jagiełły, Krzyżacy zdołali bowiem skutecznie odeprzeć oblegające Malbork wojska polskiego króla. Przegrana pod Grunwaldem zburzyła jednak mit o niezwyciężonym zakonie. Sytuacja w państwie zakonnym zaczęła się pogarszać. Krzyżacy zmuszeni byli do płacenia kontrybucji wojennych oraz żołdu wojskom zaciężnym, co zrujnowało finanse. Posłuszeństwo Krzyżakom zaczęły wypowiadać kolejne miasta. Wojskom króla polskiego poddały się między innymi Olsztynek, Gdańsk, Toruń i Elbląg. W roku 1454 wybuchła wojna 13-letnia. Zakon Krzyżacki nie był już w stanie opłacać zaciężnych rycerzy broniących zamku i ci rozpoczęli z polskim królem pertraktacje na temat sprzedaży kilku miast i twierdz. Ostatecznie sprzedali rezydencję zakonu królowi polskiemu w 1457 roku. Wielki mistrz musiał przenieść swoją siedzibę do Królewca.
Po II Pokoju Toruńskim w roku 1466 Malbork dostał się definitywnie pod polskie panowanie. Był siedzibą starosty. Trzy wieki później, w wyniku rozbiorów - znalazł się w zaborze pruskim. Prusacy wielokrotnie przebudowywali zamek. Przerobili go na koszary i magazyn. Sytuacja zmieniła się na początku XIX wieku, gdy rozpoczęto odrestaurowywanie zamku w duchu romantyzmu. Prace te trwały aż do II wojny światowej. Zamek został jednak częściowo zniszczony w roku 1945. Niemcy uczynili z niego twierdzę i tu bronili się przed Armią Czerwoną. W wyniku walk i ostrzału ucierpiały zwłaszcza wschodnie partie założenia. Po wojnie zamek znów był na terenie Polski. Dzięki powojennej odbudowie - trwającej wiele dekad - zawdzięcza on swój obecny wygląd.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli zamku jest monumentalna figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem, umieszczona w niszy elewacji Kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim. Rzeźba ta ma około ośmiu metrów wysokości i waży prawie 16 ton. W średniowieczu była największą figurą sakralną w Europie. Powstała około 1340 roku i była związana z kultem maryjnym Zakonu Krzyżackiego. Początkowo zdobiła ją polichromia. Potem figurę pokryto kolorową, szklaną mozaiką. Był to symbol władzy zakonu, którego Najświętsza Maria Panna była patronką. To ona miała czynić zakon niezwyciężonym.
Z biegiem lat czas zrobił swoje i figura wymagała naprawy. W XIX wieku trzykrotnie prowadzono prace konserwatorskie. Niestety podczas II wojny światowej rzeźba została niemal całkowicie zniszczona. Przez długie lata na elewacji widniała jedynie pusta nisza - symbol wojennych strat i zerwanej ciągłości historii. Kaplica została odbudowana, ale figury nie odrestaurowano. W 2007 roku z inicjatywny przewodników malborskich powołano fundację, która zbierała pieniądze na jej odbudowę. Gdy w 2013 roku pojawiła się szansa na pozyskanie na ten cel funduszy europejskich - rok później podjęto prace rekonstrukcyjne i 31 marca 2016 roku Madonna wróciła na swoje miejsce.
Została zrekonstruowana i odrestaurowana przy użyciu nowoczesnych technologii i na podstawie archiwalnych zdjęć. Jest pokryta 300 tys. małych elementów mozaiki. W pogodny dzień błyszczy z daleka. Turyści - zwiedzający Malbork w często ekspresowym tempie - mogą jej (pomimo rozmiarów) nie dostrzec. Posąg znajduje się bowiem po drugiej stronie zamku patrząc od strony Nogatu. Warto poświęcić mu chwilę uwagi, gdy kupimy już bilety i nie pędzić od razu do głównego wejścia.
W uroczystym odsłonięciu figury malborskiej Madonny w kwietniu 2016 roku wziął udział Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego. Nie wszyscy bowiem wiedzą, że zakon istnieje do dziś. Ma siedzibę w Wiedniu i - jak czytamy na stronie internetowej zamku w Malborku "stanowią go księża, siostry oraz tzw. familiarzy - świeccy, którzy wielkiemu mistrzowi składają przysięgę wierności ideałom zakonu. Obecnie Zakon Krzyżacki liczy ok. 1000 osób, a wśród nich są także księża z Polski. Oficjalnym strojem zakonników jest czarna sutanna z pasem oraz biały wełniany płaszcz z czarnym krzyżem na ramieniu".
66. Wielkim Mistrzem jest Frank Bayard, piastujący tę funkcję od 2018 roku. Jak widać dzieje Krzyżaków pisane są także dziś. Do Polski zaś wracają dokumenty dotyczące stosunków polsko-krzyżackich, które Niemcy wywieźli w czasie wojny. W grudniu ubiegłego roku do polskich zbiorów archiwalnych trafiły 73 średniowieczne dokumenty pergaminowe. Najstarszym odzyskanym dokumentem jest przywilej protekcyjny dla Zakonu Niemieckiego wydany przez papieża Innocentego III w 1215 roku, natomiast najmłodszym jest list żelazny Kazimierza IV Jagiellończyka z 1455 roku dla wielkiego mistrza zakonu udającego się na rokowania pokojowe. Są też akty nadania zakonowi ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej przez Konrada Mazowieckiego, od których rozpoczyna się historia zakonu na ziemiach polskich i pruskich, ale też dzieje sporu polsko-krzyżackiego. Dokumenty trafiły do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.
Dziś zamek w Malborku jest nowoczesnym muzeum i jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków w Polsce. Co roku przyciąga setki tysięcy turystów z całego świata. Oprócz zwiedzania wnętrz można tu uczestniczyć w rekonstrukcjach historycznych, koncertach, wystawach czasowych i nocnym zwiedzaniu. Pod koniec ubiegłego roku otwarto kolejne pomieszczenia, do których dotychczas turyści nie mieli dostępu. Są to komnaty dostojników krzyżackich. Na zwiedzających czekają odrestaurowane wnętrza o niezwykłej historycznej wartości. Okryto w nich dekoracje malarskie. Pojawiły się nowe eksponaty. Dostępny jest także - po raz pierwszy - skarbiec, w którym niegdyś przechowywano najcenniejsze dobra zakonu.
Zamek w Malborku to wyjątkowa budowla nie tylko ze względu na swoje rozmiary i materiał, z którego powstała, lecz także z powodu historii, jaką w sobie nosi. To świadek potęgi Zakonu Krzyżackiego, symbol polskiego zwycięstwa i przykład niezwykłej determinacji w odbudowie zniszczonego dziedzictwa. Jego efekty możecie oglądać o każdej porze roku. Zimą w Malborku jest wyjątkowo spokojnie. Warto z tego skorzystać.