Człowiek, który ze wszystkich sił chciał zdusić powstanie styczniowe, powstańcem listopadowym? Nie do końca, ale jest w tym zdaniu ziarno prawdy: młody Aleksander Wielopolski został w 1830 roku wysłany przez powstańczy rząd do Londynu, aby w politycznych gabinetach i arystokratycznych salonach szukać tam poparcia dla zrywu. Wydawał się być kandydaturą, która bez większych trudności nawiąże kontakt (a może i nić porozumienia) z brytyjskimi elitami. Magnackie pochodzenie, częsty bywalec w wyższych sferach, wreszcie obywatel świata - absolwent uniwersytetu w Getyndze z tytułem doktora, studiował także w Paryżu. Po drugiej stronie kanału La Manche nie poszło mu jednak za dobrze.
Wprawdzie margrabia zdołał dotrzeć do Henry'ego Temple'a, bardziej znanego jako słynny lord Palmerston - późniejszego ministra spraw zagranicznych i premiera Wielkiej Brytanii. Przekazał mu nawet memoriał zakładający m.in., że Anglicy dokonają antyrosyjskiej demonstracji, wypływając większymi siłami na Bałtyk i Morze Czarne. Spotkał się jednak z wyjątkowo chłodnym przyjęciem, a francuski mistrz dyplomacji, Charles-Maurice de Talleyrand, podsumował go słowami: "le marquis Wielopolski jest miłym i inteligentnym człowiekiem, ale nigdy nie będzie dyplomatą". Niebawem Aleksander wrócił do kraju, bogatszy o dyplomatyczne doświadczenie i zniechęcenie do krajów Zachodu.
A skoro nie Zachód, to może warto postawić na Wschód? Jeszcze w okresie powstania listopadowego, jako jeden z ledwie kilku posłów, nasz bohater nie podpisał aktu detronizacji Mikołaja I jako polskiego króla. W 1831 roku opublikował też artykuł "Polska-Rosja i rodzina Mikołaja". Dawał w nim do zrozumienia, że powstańcy, którzy w zdecydowanej większości pochodzili ze szlachty, mogą znaleźć wspólny język z Rosjanami reprezentującymi stare, bojarskie rody. Co więcej, szlachta i bojarstwo razem mogą stanąć, nie tyle przeciw carowi, ale zdegenerowanym członkom rządzącej elity czemu nie? Nikt w Rosji nie był zainteresowany tym projektem, ale Wielopolski pozostał wierny prorosyjskiej orientacji. Dowodem 1846 rok - napisał wówczas anonimowo "List szlachcica polskiego do księcia Metternicha".
O ile adresatem był austriacki kanclerz, Klemens von Metternich, o tyle treść była skierowana przeciw niemu, a za caratem. Margrabia oskarżył przywódcę Austrii, że poprzez podległych sobie urzędników zatruł relacje między szlachcicami i chłopami w zaborze austriackim. Mało tego, według autora listu to biurokraci reprezentujący Wiedeń mieli zainspirować włościan do krwawego wystąpienia przeciw panom w Galicji ("rabacja galicyjska", zginęło co najmniej około 1000 osób, niektóre szacunki mówią nawet o 2000-3000 zabitych). W związku z tym "szlachta polska bez wątpienia wolała będzie kroczyć wraz z Rosjanami na czele cywilizacji słowiańskiej, młodej, krzepkiej i ku przyszłości zwróconej, niźli, wzgardzona, znienawidzona, znieważona, miała się wlec na samym końcu waszej cywilizacji, zgrzybiałej, dokuczliwej i zarozumiałej".
Do tanga trzeba jednak dwojga i rosyjscy rządzący długo pozostawali obojętni na wyciągniętą rękę Wielopolskiego. Nie zmieniło się to nawet, gdy w 1855 roku na tron wstąpił nowy car, Aleksander II. Goszcząc rok później na Zamku Królewskim, jednoznacznie dał do zrozumienia, że o niepodległości czy choćby powrocie Królestwa Polskiego do statusu sprzed powstania listopadowego - z własnym sejmem, armią itd. - nie ma mowy (słynne "Żadnych marzeń, panowie!"). Niemniej margrabia nie rezygnował i co jakiś czas słał na ręce Rosjan kolejne memoriały dowodzące, że wystarczą pewne umiarkowane ustępstwa z ich strony, aby uczynić polską szlachtę lojalnymi obywatelami imperium.


Ani Konrad, ani Wallenrod
Z lojalnością wobec caratu nie miał za to problemów Romuald Traugutt, który już od wielu lat służył w rosyjskim wojsku. Jakim cudem przyszły przywódca powstania styczniowego tam trafił? Zacznijmy od tego, że młody Traugutt nie widział siebie w roli w roli żołnierza, a tym bardziej oficera, ale inżyniera projektującego drogi. Aby pracować w tym zawodzie, musiał najpierw ukończyć Instytut Inżynierów Dróg Komunikacyjnych w Petersburgu, ale nie zaliczył tam nawet semestru. Ba, Romuald w ogóle się nie dostał na tę uczelnię, choć, jako absolwent gimnazjum z końcowym srebrnym medalem, mógł z powodzeniem kontynuować naukę. Co stanęło na przeszkodzie? Według niektórych źródeł reorganizacja Instytutu, według innych Traugutt miał przekroczyć granicę wieku obowiązującą kandydatów.


Tak czy siak, musiał szukać innego pomysłu na życie. Okazała się nim armia - była to jedna z niewielu możliwości, jakie mogły zapewnić mu stabilną przyszłość. A że wyjątkowo kontrowersyjna? Z dzisiejszej perspektywy z pewnością, ale nie aż tak, jeśli cofniemy się do lat 40. i 50. XIX wieku. Owszem, robienie kariery w zaborczych szeregach nie mogło stanowić pozytywnej karty w patriotycznym CV. Niemniej pozwalało bez większych trudności zarobić na przysłowiowy chleb, a póki służba przebiegała z dala od ziem polskich, żołnierz nie musiał stawać przed dylematami natury moralnej. Doskonalił za to umiejętności wojskowe, które mogły się przydać w razie ewentualnego powstania.
Jak było w przypadku Traugutta? W 1844 roku zdał egzamin na junkra (podoficera pochodzenia szlacheckiego) i został saperem. W rosyjskim mundurze służył m.in. na Węgrzech w 1849 roku, a w latach 50. podczas wojny krymskiej, m.in. uczestnicząc w obronie Sewastopola. Tam też być może zetknął się z Lwem Tołstojem, wówczas oficerem artylerii. Kolejny przystanek w wojskowej karierze drugiego z naszych bohaterów to Petersburg i bycie adiutantem w sztabie jednej z armii. Wreszcie, rozpoczął pracę jako wykładowca w wyższej szkole wojskowej w rosyjskiej stolicy, a z czasem został awansowany do stopnia podpułkownika. Nic nie wskazuje na to, aby w tych latach angażował się w jakąkolwiek konspirację. Wręcz przeciwnie: "był bardzo obowiązkowy i angażował się w pełni w to, co przedsięwziął, bez dwuznaczności [...]. Także jako oficer [...] nie był Konradem Wallenrodem w armii rosyjskiej" (prof. Antoni Maziarz).
Nie ma śladów, aby Traugutt-oficer był Trauguttem-konspiratorem. Ale czy w związku ze swoją służbą nie przeżywał wątpliwości, chwil zawahania? Tu sprawa robi się bardziej skomplikowana. Z jednej strony, brał udział w stłumieniu powstania węgierskiego (1848-1849), w którym po stronie Madziarów walczyli polscy generałowie, choćby Józef Bem czy Henryk Dembiński. Mało tego, za ten epizod został nagrodzony mieszkaniem i Orderem św. Anny. Z drugiej, nie ma dowodów, aby bezpośrednio walczył przeciw innym Polakom. Tym bardziej, że w trakcie kampanii nie walczył z karabinem w ręku, ale kierował naprawą i budową elementów infrastruktury: dróg, mostów itp. Podobnymi zadaniami zajmował się zresztą również podczas wojny krymskiej (1853-1856).
Służba na Węgrzech mogła u młodego sapera wywoływać jakieś rozterki - w końcu Węgrzy bili się o swoją niepodległość. Traugutt natomiast, choć jako trybik w maszynie, siłą rzeczy niszczył te dążenia. W przypadku wojny z Turcją i jej sojusznikami, w tym Wielką Brytanią i Francją, nie wydaje się, żeby przeżywał podobne dylematy. Co więcej, "Wtedy mógł czuć po prostu potrzebę obrony kraju, z którym może się nie identyfikował, ale który został na swoim terenie zaatakowany" (prof. Andrzej Nowak). Niemniej jeszcze przed wybuchem powstania styczniowego, w 1862 roku, Romuald prosi o zwolnienie z armii. Nasuwa się pytanie - dlaczego? Profesor Nowak nie ma wątpliwości: "Nie chciał służyć w wojsku, które może pacyfikować polską walkę o wolność".
Zasadna jest jednak i inna interpretacja, tłumacząca zdjęcie munduru przez Traugutta względami osobistymi. W latach 1859-1860, na przestrzeni raptem kilku miesięcy (listopad 1859 - maj 1860), stracił bowiem 4 najbliższe sobie osoby. Najpierw ukochaną babcię, która go wychowała, następnie żonę, córkę i syna (pozostałe 2 córki przeżyły). Nic dziwnego, że przeżył załamanie i myślał nawet o wstąpieniu do zakonu. Na szczęście ostatecznie nie przywdział habitu, ale inny strój i to ślubny - jego drugą małżonką została Antonina Kościuszkówna. Zbieżność nazwisk z Tadeuszem Kościuszką nieprzypadkowa, gdyż jej dziadek był bratem Naczelnika. Jeśli dodamy do tego fakt, że po śmierci Traugutta Antonina wyszła powtórnie za mąż, tym razem za bratanka Adama Mickiewicza, od wielkich nazwisk robi się naprawdę gęsto.
Modernizacja, manifestacje, masakra
Tak czy inaczej, dotychczas wojskowy, mógł po prostu chcieć odpocząć po dramatycznych przejściach i nacieszyć się szczęściem rodzinnym. Szczególnie, że wraz z żoną i córkami z pierwszego małżeństwa zamieszkał w swoim majątku Ostrów (na terenie dzisiejszej Białorusi). Jak było - czy zdjął mundur z powodu niechęci do armii, która przelewa polską krew, czy przyczyny były czysto rodzinne - zapewne nigdy się nie dowiemy. Wiemy za to, że drugi z naszych bohaterów, Aleksander Wielopolski, doczekał się chwili, kiedy mógł z impetem wkroczyć na scenę polityczną Królestwa Polskiego. Najpierw jako dyrektor rządowej komisji do spraw wyznań religijnych i oświecenia publicznego (marzec 1861), potem również jako dyrektor komisji sprawiedliwości (kwiecień 1861) wreszcie jako naczelnik rządu cywilnego Królestwa (czerwiec 1862).
Tym samym skupił w swoich rękach sporą władzę i wiedział, jak z niej korzystać. Jeszcze w czerwcu 1862 roku przygotował i doprowadził do ogłoszenia 3 ważnych ukazów (carskich zarządzeń): o wychowaniu publicznym, równouprawnieniu Żydów i oczynszowaniu włościan z urzędu. Pierwszy z nich umożliwił m.in. reaktywację uniwersytetu w Warszawie pod nazwą Szkoła Główna (4 wydziały: lekarski, fizyko-matematyczny, filozoficzno-historyczny i prawny) oraz powstanie Instytutu Politechnicznego w Puławach. Na konto Wielopolskiego należałoby też zapisać rozpoczęcie budowy około 2000 szkół niższego szczebla. Drugi z ukazów likwidował ograniczenia, tworzące dotychczas ze społeczności żydowskiej obywateli drugiej kategorii. Od tej pory Żydzi mogli już legalnie zamieszkiwać w mieście, obracać ziemią, a także sprawować funkcje publiczne.
Ostatni ze wspomnianych aktów dotyczył najliczniejszej warstwy społecznej, czyli chłopów. Znosił on pańszczyznę i zastępował ją czynszem - odtąd włościanie mieli płacić właścicielowi ziemi za jej użytkowanie. Daleko było jeszcze do uwłaszczenia, ale i tak był to postęp w kwestii zacofanych stosunków rolnych w Kongresówce. Zwolennicy Wielopolskiego do listy jego zasług dodaliby jeszcze dążenie do upowszechnienia języka polskiego w urzędach i sądach. Skąd w takim razie ówczesna niechęć, jeśli nie nienawiść dużej części społeczeństwa do naczelnika rządu cywilnego (dokonano na niego co najmniej 2 zamachów, a według niektórych źródeł miał przeżyć nawet 5 prób zabójstwa)?
Apodyktyczna natura Wielopolskiego - ochrzczonego przez złośliwców mianem ropucha i dzika - to jedno, ale nie mniej ważny było brak dialogu z opinią publiczną. Owszem, trudno wymagać od XIX-wiecznego polityka, aby regularnie organizował konferencje prasowe. Aleksander generalnie jednak nie szukał szerszego poparcia dla swoich kroków, uważał że ludzie mają wyłącznie słuchać i realizować jego decyzje. Stąd np. rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego - organizacji ziemiańskiej, której członkowie, niezależnie od caratu, debatowali o modernizacji swoich majątków, ale także o ogólnej kondycji polskiego rolnictwa. Mało tego, Towarzystwo, powstałe w 1858 roku, na przestrzeni kilku lat stało się ośrodkiem ożywionej debaty społeczno-politycznej na tyle, na ile było to możliwe w warunkach zaboru rosyjskiego.


Wielopolski tymczasem doprowadził do przymusowego zakończenia jego działalności. Na tym zresztą nie poprzestał, dążąc do ograniczenia skali, a najlepiej uniemożliwienia wszelkich manifestacji ulicznych. W związku z tym podsunął namiestnikowi Królestwa, generałowi Michaiłowi Gorczakowowi, tzw. ustawę o zbiegowiskach. Obrońcy polityka podnieśliby zapewne argument, że był to dokument, który w ogóle regulował zachowanie rosyjskich służb wobec demonstrantów. Problem w tym, że uprawniał je również do użycia broni, w tym palnej, wobec tłumu, co groziło masakrą. I rzeczywiście do niej doszło - 8 kwietnia 1861 roku w Warszawie.
Wielopolski jak Lord Farquaad
Ludzi protestujących przeciw rozwiązaniu Towarzystwa Rolniczego rozpędzono wówczas za pomocą bagnetów, szabel i karabinów. Efekt? Wyjątkowo krwawy: około 500 osób rannych i ponad 100 zabitych (niektóre szacunki mówią nawet o 200 ofiarach śmiertelnych). Warszawianie właśnie naszego bohatera obciążyli odpowiedzialnością za ten przelew krwi i w sumie trudno im się dziwić. Co prawda to nie on wydawał wojsku rozkazy, ale to on stał za likwidacją Towarzystwa i to on przygotował antydemonstracyjne akty prawne. Sam niewiele sobie robił ze społecznego oburzenia, wychodząc z założenia, że społeczeństwo to polityczna niemowa, a wszystkich opornych prędzej czy później się spacyfikuje.
I pacyfikowano, tak jak 15 października 1861, gdy żołnierze wtargnęli do kilku warszawskich kościołów i zabrali stamtąd mężczyzn modlących się za Kościuszkę (w rocznicę jego śmierci). Oczywiście na wyciąganiu ze świątyń się nie skończyło: aresztowanych na minimum parę dni zostało łącznie kilka tysięcy osób (co najmniej 1700). I jeszcze jedna statystyka: w 1861 roku przez policyjne areszty na terenie Królestwa Polskiego przewinęło się łącznie blisko 56 000 osób. Wszystkie te działania jedynie zaogniły sytuację, a z czasem radykalniejszy odłam polskich patriotów - obóz "czerwonych" - przeszedł od zamachów na carskich urzędników i funkcjonariuszy do snucia planów powstańczych. W odpowiedzi Wielopolski namówił Rosjan do zorganizowania branki, czyli przymusowego poboru do wojska.
Mieli mu podlegać wskazani imiennie mężczyźni, podejrzewani o udział w niepodległościowej konspiracji. W ten sposób naczelnik rządu cywilnego zamierzał, we współpracy z zaborcą, rozbić podziemne struktury i uniemożliwić wybuch powstania. A może wręcz przeciwnie? Niektórzy historycy, jak prof. Henryk Wereszycki, sugerowali, że Aleksander dążył celowo do przeprowadzania branki, aby wywołać antyrosyjski zryw i brutalnie go stłumić. I jest w tym sporo racji, skoro w zaufanym gronie stwierdził: "Wrzód zebrał i rozciąć go należy. Powstanie stłumię w ciągu tygodnia i wtedy będę mógł rządzić".
Ta przepowiednia się nie spełniła - Wielkopolskiemu nie udało mu się zmusić powstańców do kapitulacji ani przez tydzień, ani przez dwa, ani nawet kilka miesięcy. Stopniowo trafił więc zaufanie cara, aż wreszcie poprosił o urlop, oficjalnie ze względów zdrowotnych. W lipcu 1863 wyjechał z kraju i już do niego nie wrócił, umierając w 1877 roku w Dreźnie. Jak podsumować tę postać? Wielopolski nie był zbrodniarzem i miał pewne zasługi, jeśli chodzi o modernizację Królestwa. Trudno jednak pozytywnie ocenić polityka, który przykłada rękę do tego, aby kilkanaście tysięcy jego rodaków zostało wcielonych do zaborczej armii, i to nie na rok, ale 15-20 lat. W dodatku, znając rosyjskie realia, możemy być pewni, że kilka tysięcy z nich zginęłoby w trakcie służby.
A to przecież nie wszystko: margrabia liczył się z tym, że branka sprowokuje niepodległościowców do powstania. Niczym Lord Farquaad z pierwszego filmu o Shreku, mógłby im powiedzieć: "Zapewne wielu z Was zginie, ale jest to poświęcenie, na które jestem gotów"... Z pewnością we współpracy z Rosjanami Wielopolski nie tyle poszedł o kilka kroków za daleko, co przeszedł kilka mostów za daleko. A Traugutt? Gdy wybuchło powstanie, nie śpieszyło mu się na plac boju. Zdawał sobie bowiem doskonale sprawę, że Polacy, uzbrojeni w sztucery, dubeltówki i kosy nie mają większych szans w starciu z o niebo lepiej zaopatrzonymi Rosjanami. Mimo to w końcu przystąpił do walki: "osądziłem za mą powinność nieoszczędzania siebie tam, gdzie inni poświęcają wszystko". Reszta - pierwsze bitwy, misja dyplomatyczna we Francji, objęcie przywództwa nad zrywem, bohaterskie kierowanie nim, aresztowanie i męczeńska śmierć na stokach Cytadeli - jest już historią.
