Tutaj UE i NATO patrzą głęboko w oczy Rosji. "Kilkadziesiąt metrów"

Z Tallina do Narwy jest 210 kilometrów. Pokonałem tę trasę w mniej więcej dwie i pół godziny, ale po wyjściu z samochodu i pierwszym pobieżnym spojrzeniu na miasto czuję się jak w innym kraju. Nowoczesne, postawione na skandynawską modłę budynki ustąpiły miejsca radzieckim. A język estoński został zastąpiony rosyjskim.

Zanim ruszę na pełnoprawną eksplorację Narwy, chcę się posilić. Idę do jednej z restauracji, która cieszy się dobrymi opiniami w internecie. Jej nazwa jest zapisana cyrylicą.

- Wszyscy w mieście mówią tylko po rosyjsku? - pytam kelnerki podczas składania zamówienia.

- Tak, prawie wszyscy. Spora część zna oczywiście również estoński, ale nie używa go na co dzień - tłumaczy mi moja rozmówczyni.

Ona sama, jak przyznaje, nie posługuje się estońskim na wysokim poziomie. Zna podstawy. Jej pierwszym językiem jest rosyjski.

Według statystyk, które znalazłem w internecie, tylko 2% mieszkańców Narwy deklaruje estoński jako swoją mowę natywną. Co ciekawe, wśród nich jest burmistrzyni miasta - Katri Raik.

- Kiedyś estoński był niemal językiem tajnym, dziś tak już nie jest. Narwa nie stanie się miastem jednojęzycznym, pozostanie dwujęzyczna, a w przyszłości być może będzie nawet trójjęzyczna - powiedziała polityczka w wywiadzie udzielonym "Deutsche Welle".

Choć 98% mieszkańców Narwy posługuje się na co dzień językiem rosyjskim, nie oznacza to, że wszyscy oni są obywatelami rosyjskimi. Tych jest w mieście, według spisu z zeszłego roku, dokładnie 17 428. Cała populacja liczy natomiast 52 495 osób. Obywatele Rosji stanowią więc 1/3 lokalnej społeczności. Największą grupą są Estończycy (26 491), a podium uzupełniają tak zwani estońscy nie-obywatele (6559).

Kim są ci ostatni? Z tym pytaniem zwróciłem się do Bartosza Chmielewskiego, starszego specjalisty Projektu Bałtyckiego w Ośrodku Studiów Wschodnich.

- W skali kraju takich osób jest 60 tysięcy. To posiadacze szarych paszportów, którzy nie mają możliwości głosowania w wyborach ogólnokrajowych, a w ubiegłym roku po dekadach utracili prawo głosowania w wyborach samorządowych. Za to mogą poruszać się po strefie Schengen. Jeśli chodzi o Narwę, ich rola jest marginalna. Większe znaczenie mają obywatele Rosji lub/i Białorusi, bo jest ich 17,5 tysiąca. W obu przypadkach mieszkańcy nieposiadający obywatelstwa estońskiego po 30 latach życia w Estonii robią to z powodów rodzinnych i ekonomicznych - łatwiej (bo bez wizy) jest wówczas przejść na drugą stronę granicy do Iwangorodu - mówi ekspert.

Iwangorod doskonale widać z Narwy. Rosyjskie miasto znajduje się po drugiej stronie niedużego mostu, który pełni rolę przejścia granicznego. Przez lata przeprawiały się nim auta, ciężarówki i autobusy. Obecnie mogą korzystać z niego tylko piesi.

Po zjedzeniu obiadu idę w kierunku mostu. Staję na skarpie i obserwuję. Ruch na granicy odbywa się w obu kierunkach - ludzie chodzą i do Rosji, i do Estonii. Wielu z nich ma ze sobą torby, walizki czy plecaki.

- Sporo osób ma znajomych i bliskich po drugiej stronie. Niektórzy prowadzą też mały handel przygraniczny - mówi mi stojący w kolejce do odprawy paszportowej mężczyzna.

Korzystając z faktu, że wyraźnie ma ochotę ze mną rozmawiać, pytam go, ile zazwyczaj trwa oczekiwanie na przejście przez most.

- Różnie bywa, nie ma reguły. Ale lepiej przygotować się na kilka godzin stania - wyjaśnia.

I dokładnie w tym momencie na granicę przyjeżdża autokar, z którego wysypuje się kilkadziesiąt osób. Wszyscy ustawiają się do kolejki.

Przejście w Narwie jest jednym z krytycznych punktów dla obronności Estonii, a także NATO. Kraj buduje nowe bazy wojskowe we Wschodniej Wironii, aby odstraszać potencjalnego agresora.

- Ponadto od 2022 roku na granicach Estonii i Rosji obecność wzmocniła estońska straż graniczna, a ruch przez most w Narwie został ograniczony do minimum - dodaje Chmielewski.

Takie kroki to w pierwszej kolejności reakcja na rozpoczęcie w owym czasie pełnoskalowej wojny w Ukrainie. Jednocześnie Tallin musiał też odpowiedzieć na jawne prowokacje prezydenta Władimira Putina, który w tym samym roku publicznie wypowiedział się na temat Narwy. Rosyjski przywódca zapowiedział "odzyskiwanie ziem Piotr Wielkiego", sugerując w ten sposób, że Estonia, albo przynajmniej jej część, powinna wrócić pod panowanie Moskwy. Te słowa wywołały rzecz jasną falę protestów w nadbałtyckim kraju.

Tymczasem w Narwie, na ostatnich metrach estońskiej ziemi, powiewają obok siebie trzy flagi: Estonii, Unii Europejskiej i NATO. Są doskonale widoczne z rosyjskiego brzegu rzeki. Tak, jak ze strony estońskiej bez trudu dostrzec można rosyjską flagę trzepoczącą nad murami twierdzy w Iwangorodzie.

A w dole leniwie płynie rzeka. Jej wody, nie bacząc na polityczny szum wokół, przelewają się to do Rosjan, to znowu do Estończyków.

Paradoksalnie ten spokojny na ogół ciek wodny raz w roku zamienia się w naturalny wzmacniacz głosu.

9 maja.

To właśnie wtedy w Rosji hucznie obchodzony jest Dzień Zwycięstwa. W Iwangorodzie potężny telebim - nie przez przypadek - ustawiany jest tuż nad rzeką, przodem do Estonii. Na ekranie pokazywana jest transmisja parady wojskowej w Moskwie, podczas której przemawia między innymi Władimir Putin. Jego słowa, niesione przez wodę, bardzo wyraźnie słychać w Narwie.

Od 2022 roku, oprócz przekazu telewizyjnego, Rosjanie organizują też w Iwangorodzie koncert muzyki radzieckiej na żywo.

- Władze Narwy, aby odpowiedzieć na te prowokacje, co roku szykują konkurencyjny show. W centrum miasta odbywają się obchody i koncerty estońskich gwiazd popu, ale i estońskiej estrady czasów sowieckich, na przykład Anne Veski. Jest to swego rodzaju wojna o dusze i serca mieszkańców miasta. Narwianie tego dnia wybierają, w których obchodach będą uczestniczyć - podkreśla Bartosz Chmielewski.

Rozbudzanie i pielęgnowanie sowieckich sentymentów przez Rosję ma jeden główny cel - nasilenie się ruchów separatystycznych w Narwie. Kreml stara się destabilizować wschodnie rubieże Estonii w sposób podobny do tego, którego używał na Krymie.

I, zupełnie jak tam, także tutaj korzysta z siły internetu oraz konkretnie mediów społecznościowych. Nieznani autorzy zamieszczają na różnych platformach wpisy o wyraźnie prorosyjskim charakterze. Zachęcają mieszkańców Narwy do oderwania się od Estonii i przyłączenia do Rosji. Narwiańska Republika Ludowa - tak brzmi oficjalna nazwa parapaństwa, które miałoby powstać na skutek separacji.

- Estończycy od wielu lat wojują z medialnym obrazem Narwy jako miasta, w którym miałby się powtórzyć tak zwany scenariusz krymski i miałaby powstać republika ludowa. Ja do pewnego stopnia zgadzam się z tym podejściem, gdyż w mieście nie ma oddolnego ruchu separatystycznego. Jeżeli Rosja postanowi zaatakować NATO, a w tym Estonię, nie będzie bawiła się w półśrodki w postaci republik ludowych, ponieważ to byłoby zbyt ryzykowne. Od pierwszego dnia takiej wojny mieszkańcy Estonii, bez względu na to, czy mówią w domu po rosyjsku czy po estońsku, będą tak samo mordowani lub/i wywożeni w głąb Rosji - uważa Chmielewski.

Nawet jeśli Rosja ma nikłe szanse na przeciągnięcie narwian na swoją stronę, nie rezygnuje z propagandowych wysiłków. Kiedy w marcu tego roku ukraińskie drony zaatakowały porty w obwodzie leningradzkim, a jeden z nich zboczył z kursu i uderzył w komin estońskiej elektrowni, machina medialna Kremla ruszyła z pełną mocą.

Burmistrzyni miasta, w przywoływanym już wywiadzie, zachowywała jednak spokój, wierząc w rozsądek swoich mieszkańców.

- Mieszkańcy martwią się o wizerunek swojego miasta. Takie doniesienia stawiają nas w złym świetle, a nikt tego nie chce. Ludzie kochają Narwę. Nie mają czasu na wymyślanie historii - liczy się przetrwanie, opłacenie rachunków za ogrzewanie i prąd - mówiła w rozmowie z "DW".

Przez lata Narwa, leżąca bliżej Petersburga niż Tallina, była zaniedbywana przez kolejne estońskie rządy. Także z tego powodu język rosyjski jest tu znacznie popularniejszy.

- Relacja między stolicą a północno-wschodnią Estonią to stosunek centrum-peryferie, z tym, że na to nakładają się różnice językowo-etniczne. Dla centrum obszar ten był trochę obcy. Z pewnością część mieszkańców Wschodniej Wironii może czuć się porzucona przez Tallin, co jest dalekosiężnym skutkiem deindustrializacji lat 90. i 2000., a także wygaszania kopalni łupków bitumicznych - wymienia ekspert Ośrodka Studiów Wschodnich.

W ostatnich latach sytuacja zmienia się jednak na korzyść miasta i regionu.

- Tallin stara się reindustrializować region i przyciągać nowe inwestycje przemysłowe, między innymi zbrojeniowe i chemiczne, obiecując mieszkańcom nowe perspektywy. Oprócz tego coraz częściej do Narwy przyjeżdżają najważniejsi politycy szczebla centralnego - dodaje Chmielewski.

***

Wieczorem, po całym dniu spędzonym na krawędzi Unii Europejskiej, postanawiam zmienić klimat. Jadę do Valgi. To także miasto na granicy Estonii - ale tym razem na granicy z Łotwą.

Linia podziału przebiega tu przez parking. Przez rzeczkę. Przez... środek ulicy!

Idę do sklepu na Łotwie, a przekąski, które kupiłem, jem w hotelu po stronie estońskiej.

Jeden dzień. Dwie różne granice. Dwa różne światy.